Obszar Warowny "Śląsk" – założenie obronne

   Ogólne założenie obronne dla Armii „Kraków” dowodzonej we wrześniu 1939 roku przez gen. bryg. Antoniego Szyllinga zostało narzucone przez Wodza Naczelnego marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego rozkazem z dnia 23 marca 1939 roku. Otóż gen. bryg. Antoni Szylling miał bronić do upadłego linii utworzonej przez: „obszar umocniony Górny Śląsk” - Mikołów - Pszczynę - Białą - Żywiec. Twardy opór miał stanowić wsparcie dla pozostałych polskich armii, dla których w początkowej fazie wojny zakładano ewentualny odwrót. Pozycja utrzymywana przez Armię „Kraków” miała spełnić rolę muru, za którym miały się schronić wycofujące się armie. Po przegrupowaniu zza tego muru miało ruszyć potężne polskie kontrnatarcie. Takie było główne założenie obronne.

    Trzonem linii polskiej obrony miał być pas fortyfikacji mierzący wtedy 22 km długości. Zaczynał się w Bobrownikach („Wzgórze 310”, obecnie powiat będziński) i poprzez Kamień, Dąbrówkę Wielką, Maciejkowice, Chorzów, Łagiewniki, Rudę Śląską biegł aż do Kochłowic. Na całym tym odcinku istniała już zapora przeciwpancerna złożona z trzech lub czterech rzędów szyn kolejowych wbitych w ziemię. Obsadę polskich fortyfikacji stanowili żołnierze stanowiący trzy specjalne bataliony wydzielone z macierzystych pułków piechoty:

 

-  IV batalion/11pp - dowódca mjr Mikołaj Tomasik,

-  IV batalion/73pp - dowódca mjr Jan Stefan Witkowski

-  IV batalion/75pp - dowódca Władysław Wierzbicki.

 

   Wszystkie te bataliony wchodziły w skład 23 Górnośląskiej Dywizji Piechoty dowodzonej przez płk-a dypl. Władysława Powierzę, a ta z kolei wchodziła w skład Grupy Operacyjnej „Śląsk” dowodzonej przez gen. bryg. Jana Sadowskiego. Jego bezpośrednim przełożonym był dowódca Armii „Kraków” gen. bryg. Antoni Szylling.

   Jednakże wydzielone czwarte bataliony tych pułków nazywane fortecznymi tworzyły razem Grupę Forteczną „Śląsk” dowodzoną przez płk-a Wacława Klaczyńskiego. Centrum dowodzenia Grupy Fortecznej „Śląsk” znajdowało się w specjalnym, wybudowanym w 1938 roku, zachowanym do dnia dzisiejszego schronie dowodzenia na Wzgórzu Redena w Chorzowie.

    Tak przedstawiała się sytuacja w momencie, gdy „obszar umocniony Górny Śląsk” liczył tylko 22 km długości. Obiekty, które się tam znajdowały zostały wybudowane kosztem 14 mln złotych w latach 1933-1938. Z czasem sytuacja uległa jednak zmianie. Polskie dowództwo doszło do wniosku, że przedstawiająca dużą wartość bojową linia śląskich fortyfikacji może zostać łatwo zaprzepaszczona. Problemem były dość słabo bronione skrzydła (północne i południowe), co mogło zaowocować przebiciem się wroga i oskrzydleniem schronów bojowych. Wtedy stały by się bezużyteczne. Dlatego też podjęto decyzję o rozbudowie umocnień, której celem było zabezpieczenie zagrożonych skrzydeł.

    Na lewym, południowym skrzydle rozpoczęto budowę odcinka „Mikołów” (około 12 km długości), którego zadaniem było zabezpieczenie rejonu „Panewniki” aż do rzeki Jamny, rejonu Mikołowa i Wyr do rzeki Gostynki, na której planowano wykonać sztuczny zalew. Jako załogę tego odcinka w 1939 roku sformowano specjalny batalion forteczny „Mikołów” (dowódca ppłk Franciszek Pfeifer), czasowo podporządkowany Grupie Fortecznej „Śląsk”. Budowę tego odcinka rozpoczęto dopiero w maju 1939 roku, pomimo tego, że plan budowy tego odcinka istniał już 1938 roku.

    Na prawym, północnym skrzydle przystąpiono do prac mających na celu wybudowanie odcinka „Niezdara” ciągnącego się od Wymysłowa poprzez sztuczny zalew na rzece Brynicy i dalej przez miejscowości Niezdara, Tąpkowice, Sączów, Nowa Wieś, Mierzęcice aż do Przeczyc. Obsadę tego odcinka stanowiła 6 samodzielna kompania forteczna ckm-ów „Niezdara” dowodzona przez mjr-a Józefa Ćwiąkalskiego (kompania 6/11pp). Budowę rozpoczęto w kwietniu 1939 roku. Utworzono też Oddział Wydzielony „Rybnik” (dowódca mjr W. Mażewski) i Oddział Wydzielony „Tarnowskie Góry” (dowódca ppłk Henryk Gorgoń).

     W rejonie działań tych jednostek występowały również fortyfikacje, które nie wchodziły w skład linii „obszaru umocnionego Górny Śląsk”. Stanowiły wysunięte pozycje, których zadaniem było tylko czasowe powstrzymanie przeciwnika. Schrony polowe piechoty znajdowały się również w Lublińcu (rejon działania 74pp), a także pod Częstochową, Bielsko-Białą, Cieszynem i Żywcem.

    Ogółem w całym planie rozbudowy fortyfikacji wcielanym w życie w 1939 roku zakładano, że powstanie 265 nowych schronów bojowych, które rozkazem gen. bryg. Antoniego Szyllinga odpowiednio rozdzielono (Częstochowa - 61, Śląsk - 45, Pszczyna - 59, Bielsko - 64, Skoczów - 15, Cieszyn - 10, Żywiec - 11). Niestety w chwili wybuchu wojny stan przygotowań tych fortyfikacji nie wyglądał najlepiej, gdyż z projektowanej liczby wykonano tylko około 30% (Częstochowa - 14, Śląsk -24, Pszczyna - 16, pod Bielskiem, Skoczowem i Cieszynem - 20). Do tego w lecie 1939 roku panowała ogromna susza i planowanych sztucznych zalewów na rzekach Brynicy i Gostynce nie udało się wykonać.

 

„(…) Moi najbliżsi współpracownicy z dowództwa grupy przez te krótkie 20 dni kampanii, nie śpiąc i nie jedząc, wychodzili z siebie, by mi pomóc w dowodzeniu i ratować sytuację, która nie była normalna do uratowania. Być może zachowali do mnie żal, że nie rozmawiałem z nimi albo bardzo mało o położeniu ogólnym w szerszych ramach i czasami nie informowałem ich o niektórych rzeczach, o których się dowiedziałem.  (…) To, co mogłem im powiedzieć, nie było żadną miarą pocieszające, a czasami katastrofalne. Nie chciałem ich pozbawiać resztek nadziei, które jak widziałem, czasami kołatały się w ich sercach. Jestem im wdzięczny, że wytrwali przy mnie do ostatecznego momentu.”                                                                                                  

                                                                                                 gen. J. Jagmin- Sadowski

dowódca Grupy Operacyjnej „Śląsk“

                                                                                               o walkach swojej jednostki

                                                                                              we wrześniu 1939 roku

Jednostki i bitwy

Jednostki:

Bitwy: